Filtracja powietrza w projekcie BHP — jak opisać wymagania bez wskazywania marki

Wentylator opisujesz kilkoma liczbami: strumień, opór, hałas, zasilanie, przyłącze. Urządzenie filtracyjne ma tych wielkości kilkanaście i większość z nich dotyczy budowy, a nie efektu. Dlatego zapytanie na filtrację najczęściej powstaje przez przepisanie jednej karty katalogowej — i staje się opisem, który spełnia dokładnie jeden produkt.

Zapisy, które w praktyce zamykają rynek, wyglądają niewinnie:

• powierzchnia filtracyjna pojedynczego wkładu podana w metrach kwadratowych;
• liczba wkładów oraz ich długość i średnica;
• rodzaj obróbki powierzchniowej medium opisany nazwą technologii producenta;
• sposób i parametry regeneracji wkładów — ciśnienie impulsu, czas trwania, odstęp między impulsami;
• wymiary zewnętrzne obudowy przepisane z rysunku katalogowego;
• oznaczenie handlowe wkładu wymiennego w wykazie części.

Każdy z tych zapisów opisuje sposób osiągnięcia celu, a nie sam cel. Producenci dobierają te wielkości do siebie — powierzchnia wynika z medium, medium z prędkości przepływu, prędkość z układu regeneracji. Przepisanie trzech z nich wystarczy, żeby czwarta i piąta domknęły opis do jednego urządzenia. Formalnie nie ma marki. Faktycznie odpowie jeden dostawca, a dwie pozostałe oferty będą albo odmowami, albo propozycjami z listą odstępstw.

Zasada, która porządkuje cały dokument: opisujesz strumień na wlocie i wymaganie na wylocie. Wszystko pomiędzy jest przedmiotem doboru po stronie dostawcy. Jedyne wyjątki to Twoje własne, twarde ograniczenia: miejsce montażu, dostępne zasilanie, dostępne sprężone powietrze, możliwość wyprowadzenia wyrzutu, dopuszczalne obciążenie konstrukcji.

Ten tekst dotyczy wyłącznie warstwy filtracyjnej specyfikacji. Ogólna metoda redakcji zapytania — struktura dokumentu, zapis progowy „nie mniej niż”, warunki pomiaru, tolerancje i klauzula równoważności — jest opisana w poradniku o wymaganiach technicznych bez wskazywania marki. Miejsce zapytania w całym postępowaniu zakupowym pokazuje przegląd etapu wyboru dostawcy i zapytania ofertowego. Poniżej znajdziesz to, czego tamte materiały nie rozstrzygają: co konkretnie wpisać w wierszach dotyczących filtracji.

Dobór filtracji zaczyna się od charakterystyki tego, co ma zostać zatrzymane. To dane po Twojej stronie. Dostawca ich nie wymyśli, a jeśli spróbuje, przyjmie założenia bezpieczne dla siebie, nie dla Ciebie. Poniższa tabela wymienia komplet informacji, które umieszczasz w sekcji „warunki pracy”, wraz ze skutkiem ich pominięcia.

Rozdziel wyraźnie dwie rzeczy. Dana procesowa to informacja, którą przekazujesz dostawcy. Parametr to wymaganie, które dostawca ma spełnić i potwierdzić. Wrzucenie danych procesowych do tabeli parametrów psuje tabelę zgodności — dostawca zaczyna „potwierdzać” Twoją temperaturę strumienia zamiast deklarować własne osiągi.

Jeżeli części tych danych nie masz, wpisz to wprost i podaj sposób, w jaki zostaną uzupełnione przed podpisaniem umowy. Zakres pomiarów potrzebnych do samego wniosku opisuje osobny materiał o dokumentowaniu narażenia na mgłę olejową i doborze odciągu. Zapytanie ofertowe wymaga tego samego kompletu liczb, tylko wcześniej.

Klasa filtra to jedyne miejsce w specyfikacji, gdzie jedna litera decyduje o porównywalności całej oferty. Problem polega na tym, że w obiegu funkcjonują równolegle trzy różne układy, a jeden z nich został wycofany.

Filtry do wentylacji ogólnej: PN-EN ISO 16890

To układ obowiązujący dla filtrów powietrza w wentylacji ogólnej. Zamiast pojedynczej klasy definiuje cztery grupy: ISO Coarse, ISO ePM10, ISO ePM2,5 i ISO ePM1. Przypisanie do grupy wymaga skuteczności co najmniej 50% w odpowiednim zakresie frakcji; filtr, który tego progu nie osiąga dla PM10, trafia do grupy ISO Coarse. Deklarowaną skuteczność zaokrągla się w dół do wielokrotności 5%, więc oznaczenie ma postać grupy i liczby, na przykład ePM1 60%.

Istotna jest metoda badania, bo to ona odróżnia deklarację od liczby marketingowej. Badanie obejmuje zakres średnic od 0,3 do 10 µm, z aerozolem DEHS dla cząstek do 1 µm i KCl dla większych, a filtr przechodzi dodatkowo etap rozładowania elektrostatycznego. Klasyfikacja opiera się na uśrednieniu skuteczności przed rozładowaniem i po nim. To ma bezpośredni skutek praktyczny: medium, którego skuteczność opiera się głównie na ładunku elektrostatycznym, wypada w tej klasyfikacji gorzej niż w materiałach reklamowych.

Filtry wysokoskuteczne: PN-EN 1822 i ISO 29463

Filtry EPA, HEPA i ULPA klasyfikuje odrębna norma — PN-EN 1822, z międzynarodowym odpowiednikiem ISO 29463. Podstawą jest skuteczność przy średnicy najtrudniejszej do zatrzymania (MPPS), a nie przy stałej średnicy odniesienia. Grupa EPA obejmuje klasy E10, E11 i E12, grupa HEPA wyłącznie H13 i H14, grupa ULPA klasy od U15 wzwyż. Dawne oznaczenia H10–H12 zostały przeniesione do grupy EPA, więc filtr opisany jako „HEPA H11” nie jest filtrem HEPA. To, jakie wyniki pomiarów w ogóle uzasadniają wejście w klasę H, rozstrzyga materiał o uzasadnieniu filtracji HEPA.

Odpylacze przemysłowe: klasy nie ma, jest emisja

Dla przemysłowego urządzenia odpylającego nie wpisuj klasy z żadnej z powyższych norm jako wymagania głównego. Te układy klasyfikują wkłady, a nie kompletne urządzenie pracujące przy wysokim stężeniu wlotowym. Wymaganie zapisz jako stężenie resztkowe w powietrzu wyrzucanym, w mg/m³, przy strumieniu nominalnym i przy zadanym stężeniu na wlocie. Klasę wkładu możesz wskazać dodatkowo, jako wymaganie stopnia dokładnego.

Czego nie wpisywać

Oznaczenia G1–G4 i F5–F9 pochodzą z normy EN 779, wycofanej 30 czerwca 2018 roku. Nie istnieje przeliczenie jeden do jednego między nimi a grupami ISO 16890, bo metody badania i sposób oceny są inne. Zapis „filtr klasy F9” dziś nie daje się zweryfikować dokumentem badawczym z aktualnej normy, a każdy dostawca przypisze mu inną wartość.

Reguła zapisu: przy każdej klasie podaj nazwę układu klasyfikacji. „Klasa H13” bez wskazania normy jest tak samo nieweryfikowalna jak „wysoka skuteczność”.

Poniżej znajdziesz wzorzec dla wierszy tabeli parametrów dotyczących filtracji. Kolumna druga pokazuje formę zapisu, trzecia — dokument, którym dostawca ma to potwierdzić, czwarta — zapis, który w tym samym miejscu zamyka postępowanie.

Każdą wartość zapisuj progowo albo zakresem, nigdy jako liczbę dokładną. Wiersz „opór końcowy” i wiersz „punkt pracy wentylatora” traktuj łącznie — rozdzielone, pozwalają zadeklarować wydajność, której instalacja nie osiągnie po kilku miesiącach pracy.

To rozstrzygnięcie zmienia całą specyfikację, a bywa pomijane w jednym zdaniu. Urządzenie może wyrzucać oczyszczone powietrze na zewnątrz budynku albo zawracać je do hali. Drugi wariant kusi, bo nie wychładza pomieszczenia zimą. Kosztuje jednak zupełnie inny poziom wymagań wobec filtracji, bo wszystko, co przeniknie przez filtr, wraca do strefy oddychania.

Ograniczenia wynikają wprost z ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Przy wentylacji mechanicznej z recyrkulacją ilość powietrza świeżego nie powinna być mniejsza niż 10% ogólnej ilości wymienianego powietrza. Zanieczyszczenie w powietrzu wprowadzanym do pomieszczenia nie powinno przekraczać poziomu, przy którym suma stosunków stężeń poszczególnych substancji do odpowiadających im wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń przekracza 0,3. Recyrkulacji nie stosuje się tam, gdzie występują szkodliwe czynniki biologiczne, czynniki chemiczne stwarzające zagrożenia określone w przepisach, materiały wydzielające nieprzyjemne lub uciążliwe zapachy, gdzie możliwe jest nagłe zwiększenie stężenia substancji chemicznych, oraz w przestrzeniach zagrożonych wybuchem.

Co z tego wynika dla zapytania:

• Napisz jednoznacznie, czy urządzenie ma zawracać powietrze. Zdanie „możliwość pracy w obiegu zamkniętym” to nie jest wymaganie, tylko opcja, którą każdy wyceni inaczej.
• Jeżeli powietrze wraca, wymaganie emisji resztkowej wyprowadź z progu 0,3 dla substancji, które faktycznie występują w Twoim procesie, i podaj je jako liczbę w mg/m³ — nie jako odesłanie do przepisu.
• Wpisz udział powietrza świeżego, który instalacja ma zapewnić, oraz sposób jego doprowadzenia. Bez tego dostawca wyceni samą jednostkę filtracyjną.
• Wpisz w zakres dostawy pomiar powykonawczy w strumieniu zawracanym, przy pracującym procesie w normalnym reżimie. Pomiar w pustej hali na czystym filtrze potwierdza wyłącznie to, że filtr jest czysty.
• Jeżeli którykolwiek z wyłączeń dotyczy Twojej hali, wykreśl recyrkulację z zapytania i przejdź na wyrzut zewnętrzny wraz z uzupełnieniem powietrza. Sytuacje graniczne omawia materiał o recyrkulacji powietrza w hali.

Dwa dodatkowe wymagania z tych samych przepisów warto przenieść do zapytania dosłownie, bo przesądzają o sposobie montażu. Powietrze doprowadzane z zewnątrz ma być oczyszczone z pyłów i substancji szkodliwych, a strumień powietrza z urządzeń wentylacji nawiewnej nie powinien być skierowany bezpośrednio na stanowisko pracy. Jeżeli urządzenie zawraca powietrze ogrzane, obowiązuje też limit temperatury nawiewu: nie wyższej niż 70°C przy nawiewie na wysokości nie mniejszej niż 3,5 m od poziomu podłogi i nie wyższej niż 45°C w pozostałych przypadkach. Bez tych zapisów dostaniesz urządzenie ustawione tam, gdzie było najłatwiej je postawić.

Przypomnij też w zapytaniu, skąd bierze się cała inwestycja: urządzenia lub ich części, z których mogą wydzielać się szkodliwe gazy, pary lub pyły, powinny być zhermetyzowane, a gdy hermetyzacja jest niemożliwa — wyposażone w miejscowe wyciągi. To zdanie ustawia zakres zamówienia po stronie źródła emisji, a nie po stronie oczyszczania całej hali.

Przy pyle palnym zapytanie najczęściej wymyka się spod kontroli, bo dostawca proponuje kompletną koncepcję zabezpieczeń, a Ty nie masz podstawy, żeby ją porównać z inną. Podział odpowiedzialności powinien być odwrotny: dane wejściowe pochodzą od Ciebie, dobór zabezpieczeń od dostawcy.

Po Twojej stronie

• Wyznaczona strefa. Dla pyłów obowiązuje podział na strefę 20 — gdzie atmosfera wybuchowa w postaci obłoku palnego pyłu w powietrzu występuje stale, często lub przez długie okresy; strefę 21 — gdzie obłok pyłu może wystąpić czasami w normalnych warunkach pracy; oraz strefę 22 — gdzie obłok pyłu normalnie nie występuje, a jeśli wystąpi, to krótkotrwale. Oznaczenie strefy bierzesz z dokumentu zabezpieczenia przed wybuchem, nie z oceny dostawcy.
• Parametry wybuchowości Twojego pyłu z badania próbki pobranej w zakładzie. Wartości z opracowań ogólnych dotyczą materiału o innym rozdrobnieniu i innej wilgotności, więc zabezpieczenia dobrane na ich podstawie chronią coś innego niż Twoją instalację.
• Lokalizacja urządzenia: wewnątrz czy na zewnątrz budynku, odległość od ścian, otworów i dróg komunikacyjnych, kierunek ewentualnego odciążenia.
• Rozstrzygnięcie o powietrzu zawracanym. W przestrzeniach zagrożonych wybuchem recyrkulacji się nie stosuje, więc wariant obiegu zamkniętego odpada, zanim ktokolwiek go wyceni.

Po stronie dostawcy

Zapis wymagania brzmi wtedy: urządzenie przystosowane do pracy w podanej strefie, z pyłem o parametrach wybuchowości podanych w załączniku, z zabezpieczeniami dobranymi przez dostawcę i udokumentowanym uzasadnieniem doboru odniesionym do tych parametrów. Nie wpisujesz typu zabezpieczenia. Dostawca ma je zaproponować i obronić.

Pamiętaj o warstwach i osadach — przy podziale przestrzeni na strefy uwzględnia się także pył zalegający, nie tylko obłok w powietrzu. To przekłada się na dwa wymagania, które warto wpisać do zapytania: szczelność kanałów oraz dostęp umożliwiający czyszczenie instalacji bez jej demontażu. Instalacja odpylająca, której nie da się wyczyścić, sama staje się źródłem problemu.

Kosztowy skutek pominięcia tych zapisów jest przewidywalny: dostajesz jedną ofertę z pełnym zakresem zabezpieczeń i dwie bez nich. Różnica cen wygląda na przewagę, a jest różnicą zakresu — i przy porównaniu ofert nie da się jej zniwelować bez powtórzenia postępowania.

Cena urządzenia jest jednorazowa, koszt filtracji jest coroczny. Rozkład tego kosztu — wkłady, energia na pokonanie oporu, robocizna wymian i odbiór zużytych wkładów — policzony jest w materiale o koszcie utrzymania filtracji HEPA. Tutaj chodzi o coś innego: jakie zapisy w zapytaniu sprawiają, że w ogóle zobaczysz te liczby przed wyborem dostawcy.

Wymagaj, żeby oferta zawierała:

1. Liczbę i rodzaj stopni filtracji z podaniem, który stopień odpowiada za jaki zakres frakcji. Zestaw dwustopniowy i trzystopniowy to inne koszty utrzymania przy tej samej cenie zakupu.
2. Opór początkowy i opór końcowy każdego stopnia w Pa, przy strumieniu nominalnym. Opór końcowy to wartość, przy której wkład podlega wymianie — i to on, a nie opór początkowy, decyduje o zużyciu energii przez większość okresu eksploatacji.
3. Deklarowaną trwałość wkładu w godzinach pracy, z podaniem stężenia wlotowego i trybu pracy, dla których ta wartość obowiązuje. Liczba bez warunków odniesienia jest nieporównywalna.
4. Wykaz wkładów wymiennych z cenami na dzień złożenia oferty oraz informację, czy wkład jest dostępny wyłącznie u producenta urządzenia. To jedno pytanie ujawnia najdroższą pułapkę w całym zakupie.
5. Sposób wymiany: czy wymaga demontażu obudowy, czy pracy na wysokości, czy jest możliwa bez kontaktu obsługi z zatrzymanym materiałem. Przy pyłach o działaniu rakotwórczym ten punkt jest wymaganiem, nie wygodą.
6. Kwalifikację odpadu i sposób jego odbioru — zużyty wkład z zatrzymanym materiałem może wymagać innego trybu utylizacji niż odpad komunalny.
7. Zapas sprężu wentylatora pozwalający utrzymać wymagany strumień przy oporze końcowym zestawu, a nie tylko przy czystych wkładach.

Punkt czwarty warto wzmocnić klauzulą: dopuszczasz wkłady równoważne pod warunkiem zachowania klasy według wskazanej normy i parametrów nie gorszych niż deklarowane. Bez niej gwarancja bywa uzależniona od stosowania wkładów wyłącznie jednego producenta, co przez cały okres trwałości projektu wyznacza cenę, na którą nie masz wpływu.

Wymaganie bez wskazanego dowodu jest deklaracją. Poniższa tabela zestawia, jakiego dokumentu żądać przy każdym typie wymagania filtracyjnego i czego w nadesłanych dokumentach najczęściej brakuje.

Ostatni zapis, który decyduje o porównywalności bardziej niż cała reszta: narzuć formę odpowiedzi. Załącz do zapytania tabelę zgodności, w której dostawca dla każdego wymagania wpisuje wartość osiąganą oraz numer dokumentu, który tę wartość potwierdza. Dostaniesz wtedy trzy oferty, które da się czytać wiersz po wierszu. Sposób zestawienia i punktowania tych odpowiedzi opisuje materiał o porównywaniu ofert dostawców, a wartości, które później sprawdzasz przy odbiorze instalacji — materiał o progach akceptacji przy odbiorze odciągu.

Kolejność, która zamyka temat w kilka dni roboczych, a nie w kilka tygodni.

1. Wypisz źródła emisji, które ma obsłużyć urządzenie: maszyna, czynność, liczba jednocześnie pracujących stanowisk, czas emisji w zmianie.
2. Zważ zawartość obecnego zbiornika lub worka przez trzy kolejne dni. Masa na zmianę w kilogramach to najtańsza wiarygodna dana wejściowa, jaką możesz zdobyć bez pomiarów.
3. Zamów pomiar w kanale: strumień, temperatura, wilgotność, stężenie na wlocie do planowanego urządzenia. Jeśli instalacji jeszcze nie ma, zmierz stężenie w strefie oddychania i opisz proces.
4. Sprawdź dokument zabezpieczenia przed wybuchem i wypisz z niego oznaczenie strefy dla miejsca planowanego montażu. Jeżeli dokumentu nie ma, a proces generuje pył palny, to jest pierwsza rzecz do uzupełnienia.
5. Rozstrzygnij wyrzut czy zawrót powietrza i zapisz decyzję wraz z uzasadnieniem. Od niej zależy połowa pozostałych wymagań.
6. Wypełnij tabelę warunków pracy z drugiej sekcji tego tekstu. Puste pola oznacz jako brakujące, z terminem uzupełnienia — nie zostawiaj ich do domyślenia przez dostawcę.
7. Napisz tabelę parametrów według wzorca z sekcji czwartej. Wykreśl z niej każdą pozycję, która opisuje budowę, a nie efekt.
8. Dodaj tabelę zgodności jako obowiązkowy format odpowiedzi i wpisz do zakresu dostawy pomiar powykonawczy przy pracującym procesie.
9. Wyślij zapytanie jednocześnie do wszystkich adresatów, z jednym terminem odpowiedzi. Zapytania wysyłane kolejno dają oferty przygotowane na różnym poziomie wiedzy o postępowaniu.

Jeżeli chcesz, żeby specyfikację filtracji i komplet dokumentacji do wniosku przygotował zespół, który robi to na co dzień, opisz swoją sytuację w formularzu kontaktowym — podaj proces, liczbę stanowisk i to, co już zmierzyłeś. Odpowiemy z listą brakujących danych i propozycją zakresu.